Mediacje rodzinne

Mediatorem w naszym konflikcie może być znajomy lub ktoś z rodziny, choć pomysł, by to nasze dzieci były mediatorami należy bezwzględnie porzucić. Mediacje spontaniczne, nieformalne zdarzają się i często przynoszą tymczasową poprawę sytuacji, jednak na pewnym etapie konfliktu stają się niewystarczające. Dzieje się to wtedy, gdy emocje sięgają zenitu, zaś nieformalny mediator będąc w relacjach z obiema osobami, wspierając jedną ze nich naraża się na oskarżenia stronniczości. Mało kto także jest na tyle świadomy specyfiki interwencji mediacyjnej, by powstrzymać się od proponowania wymyślonych przez siebie rozwiązań. Nawet, jeśli wydają się one sensowne, jest mała szansa, że się utrzymają, jeśli obie strony nie będą czuły, że same je wypracowały.
Mediator zewnętrzny, nie znajdujący się w relacji, posiadający wiedzę i umiejętności dotyczące interwencji i dynamiki konfliktu jest w stanie dopomóc w osiągnięciu trwałego porozumienia nawet w trudnym i zaognionym konflikcie.
Umawiając się na mediacje nie oddajemy swojego konfliktu do firmy mediacyjnej, tak jak oddaje się ubranie do prania. Nasz konflikt dajemy pod opiekę mediatora, który jest konkretną osobą. Poczucie zaufania, zrozumienia jest ważne do tego stopnia, że jeśli czujemy, że mediator nas nie rozumie, lepiej byśmy umówili się z innym.
Oczywiście mediator może działać na własny rachunek, bądź współpracować z instytucją która zapewnia wsparcie jak choćby lokal na sesje mediacyjne, czy szkolenia. Wśród takich instytucji są oczywiście firmy prywatne, ale także stowarzyszenia i fundacje. Jednak kontaktując się w sprawie mediacji spotykamy się z osobą, a nie firmą mediacyjną.

“Nie zamierzam uczestniczyć w mediacji, bo wynajęła panią moja była żona…”
Takie stwierdzenie świadczy o tym, że osoba je wypowiadająca nie wie jeszcze, że główna zasadą pracy mediatora jest bezstronność. Mediatora nie można w żaden sposób wynająć, gdyż nie jest on umocowany przy żadnej ze stron jak adwokat, czy negocjator. Dlatego też zazwyczaj obie strony konfliktu wnoszą solidarnie opłatę za sesję mediacyjną.
Opłacanie mediacji za plecami drugiej osoby, aby utrzymać ją w przekonaniu, że jest darmowa (byle tylko przyszła na sesję) nie jest dobrym rozwiązaniem. Poniesiony wkład finansowy jest oznaką realnej gotowości do poszukiwania rozwiązań i inwestycją w porozumienie.
Istotne jest także, że w sprawach związanych z rozwodem bądź rozstaniem mediuje dwoje mediatorów, aby obie płcie z ich specyfiką były odpowiednio reprezentowane.
Nie zdarza się, by w sprawie mediacji dzwoniły dwie osoby naraz. Najpierw następuje kontakt z jedną, a potem z drugą osobą, a dla procesu mediacji nie ma to żadnego znaczenia. Mediator nie umawia się na sesję bez konsultacji z drugą stroną. Informacja, czy ona także jest gotowa na spotkanie, a nie zmuszona doń szantażem, jest kluczowa. Osoba przymuszona do sesji mediacyjnej nie będzie skłonna do uzyskania porozumienia wietrząc w tym podstęp i próbę wpływu.
Rola mediatora określana jest jako “opiekun konfliktu” co oznacza, że jego zadaniem jest wspieranie procesu porozumienia budowanego przez obie strony będące w konflikcie, na płaszczyźnie równowagi. Umiejętność zachowania bezstronności jest podstawową powinnością mediatora.

Idealnym rozwiązaniem byłoby, gdy osoby połączone więzami emocjonalnymi i rodzinnymi, pozostające w konflikcie potrafiły dogadać się same, bez pomocy z zewnątrz. Niestety samo przekonanie czy poczucie potencjalnej możliwości to za mało by osiągnąć trwałe porozumienie. Nawet jednorazowe rozwiązanie problemu nie gwarantuje, że następne będą rozwiązywane w równie dobrym stylu. Mediacje koncentrują się na zbudowaniu fundamentu, który będzie podstawą do rozwiązywania wszelkich kontrowersji. Akceptowanie tych podstawowych zasad powoduje, że łatwo jest przechodzić przez konflikt w konstruktywny sposób, co jest ważne nie tylko dla dorosłych, ale przede wszystkim dla dzieci.
Jeśli jedna z osób pozostających w konflikcie twierdzi, że są w stanie porozumieć się we wszelkich kwestiach, a druga osoba inicjuje mediacje - znaczy to, że proces porozumienia w rzeczywistości jest utrudniony.
Taką samą informację niesie np. stwierdzenie: W każdej chwili jestem gotowy/a rozmawiać, zawsze można do mnie zadzwonić, tylko że kiedy ja dzwonię - zazwyczaj połączenia nie są odbierane lub przerywane.
Oba przykłady świadczą o istnieniu podwójnych sygnałów, gdy przekonania i deklaracje rozmijają się z faktami, które powinny z tych deklaracji wynikać.

Innymi słowy, jeśli obie osoby potrafią ze sobą rozmawiać i dokonywać konstruktywnych ustaleń, mediator nie jest im potrzebny. Jeśli zaś często wybuchają trudne emocje, nie można ustalić prostych rzeczy jak np. zasady informowania się o planach, padają takie słowa jak “oszczerstwa” czy “knucie” - wtedy mediacja może być bardzo pomocna.
Emocje będące główna przeszkodą w procesie porozumienia mogą dzięki obecności mediatora zostać opanowane tak, by nie uniemożliwiały zrozumienia i osiągnięcia konsensusu.
Gdy konflikt nie jest bardzo intensywny mediatorem może być przyjaciel, ktoś z rodziny, a niekiedy nawet dziecko, ale jeśli konflikt jest w fazie eskalacji, osoby pozostające w relacji ze skonfliktowanymi najczęściej nie są w stanie wspierać procesu porozumienia. Jest bowiem zasadnicza różnica między wspieraniem procesu porozumienia, co jest głównym zadaniem mediatora, a znajdowaniem rozwiązań akceptowalnych przez obie strony na czym koncentrują się osoby bliskie pozostającym w konflikcie.

Jeśli konflikt, który ma podlegać mediacji ma charakter damsko-męski możemy spodziewać się dwóch mediatorów: mężczyzny i kobiety.
Pierwsza sesja ma na celu zapoznanie mediatorów z historią i tłem konfliktu oraz postrzeganiem go przez obie strony. Ponieważ każdy widzi inaczej zarówno przyczyny, jak i dalsze możliwości rozwoju sytuacji - rozmowa na ten temat zajmuje sporo czasu. Mediatorzy muszą usłyszeć co każda ze stron czuje i ma do powiedzenia, oraz co uważa za najważniejsze. Poznają oni także obie osoby od strony emocjonalnej i charakterologicznej.
Nieodłączną częścią pierwszej sesji jest wypowiedzenie wszelkich żalów i niezadowoleń emocjonalnych. Praktyka pokazuje, że jest to niezbędne, by mogło dojść do gotowości do wysłuchania drugiej strony oraz do podjęcia rozmowy. Ukryte, niewyartykuowane emocje utrudniają, a nawet potrafią zablokować proces porozumienia. Człowiek duszący żal i negatywne emocje podczas mediacji zazwyczaj nie jest w stanie wydostać się poza ich zasłonę. Wypowiedzenie własnych i usłyszenie oskarżeń drugiej strony otwiera drogę do rozmowy.
Sesja trwa zazwyczaj dwie godziny. Jeśli pojawiają się ważne tematy może trwać nieco dłużej, choć napięcie związane z emocjami zazwyczaj sprawia, że ten czas jest odczuwany jako długi.
Mediatorzy podsumowują wiedzę jaką uzyskali oraz określają tematy wymagające dalszych mediacji. Można spodziewać się, ze zostanie zaproponowana “praca domowa” czyli przemyślenie i zaproponowania rozwiązań będących punktem wyjścia do rozmów podczas kolejnej sesji mediacyjnej.

Przekonanie , że można osiągnąć trwałe porozumienie na jednej sesji mediacyjnej należy włożyć między bajki. Być może są wyjątki potwierdzające tę regułę, jednak dynamika mediacji wiąże się z rozwojem w czasie. Zazwyczaj pierwsza sesja mediacyjna obejmuje przedstawienie tła konfliktu, jego najważniejsze pola oraz postrzeganie go przez strony. Następne dotyczą konkretnych problemów bądź sfer życia, czyli np. podziału majątku, warunków rozstania czy formy opieki nad dziećmi.
Już podczas drugiej sesji można osiągnąć porozumienie. Nawet jeśli dotyczy ono jednej sprawy - jest to krok ku pełnemu porozumieniu.
Jeśli między stronami jest zbyt wielka różnica w gotowości zaakceptowania zmian oraz rozgorączkowanie emocjonalne, między sesjami może minąć nawet do kilku tygodni. W tym czasie mogą zajść zmiany w postrzeganiu całej sytuacji, a przede wszystkim emocje mają szansę nieco opaść.
W czasie trzech bądź czterech sesji można porozumieć się we wszystkich kwestiach - zarówno ważnych, jak i drobnych. Te na pozór mało istotne kwestie nierzadko w praktyce mogą powodować poważne konflikty.
Sesje mediacyjne nie są jedynym sposobem uczestniczenia w mediacji. Zdarza się, że jedna ze stron nie może uczestniczyć w bezpośrednich spotkaniach, choć godzi się na mediacje. W takim przypadku możliwe jest spotykanie się z każdą ze stron oddzielnie, a w wyjątkowych wypadkach nawet kontakt telefoniczny. Proces dochodzenia do porozumienia jest wtedy o wiele wolniejszy, ale także może doprowadzić do konsensusu. Należy jednak mieć świadomość, że dzieje się tak tylko w wyjątkowych sytuacjach, a i tak konieczna jest przynajmniej jedna sesja z bezpośrednim, osobistym uczestnictwem.

Kiedy jest mowa o mediatorze nie zawsze oznacza to jedną osobę. Niektóre rodzaje konfliktów rodzinnych są ściśle związane z relacją damsko-męską. W takim przypadku zazwyczaj mediują dwie osoby - kobieta i mężczyzna. W ten sposób reprezentowana jest każda płeć z jej specyfiką i sposobem odczuwania i rozumowania . Bywa to niezmiernie ważne szczególnie wtedy, gdy inna osoba, nie będąca w konflikcie potwierdza , że pewna specyfika podejścia, czy reakcji jest związana z płcią. Okazuje się, że reakcje odczytywane jako działanie z premedytacją mogą wynikać z charakteru płci.

Świadomość, że nie trzeba będzie bronić się przed zmasowanym atakiem solidarności jajników, lub męskim szowinizmem i podejściem patriarchalnym sprawia, że obie strony mają większe zaufanie do procesu mediacyjnego. Dzięki temu porozumienie, które można w ten sposób uzyskać będzie prawdziwie trwałe, a to właśnie jest nadrzędnym celem mediacji.
Praktyka pokazuje, że dwoje mediatorów stanowi bardzo dobry sposób na zwiększenie szansy na porozumienie w tak trudnych i osobistych sprawach jak rozwód i rozpad rodziny.

Zazwyczaj mediacje inicjuje osoba, która podjęła już istotne decyzje dotyczące także innych członków rodziny. Jest ona zazwyczaj zaawansowana w procesie zmian, w który partner, a także reszta rodziny dopiero musi wejść.
Pomysł mediacji bierze się ze świadomości, że zmiany te należy przeprowadzić w sposób możliwie najspokojniejszy. Jednak to, co jest oczywiste dla jednej osoby, wcale nie musi takie być dla drugiej strony. Dlatego też mediator stara się uzyskać potwierdzenie gotowości do rozmów od wszystkich uczestników mediacji.
Inicjator mediacji będący najczęściej siłą napędową zmian w rodzinie działa najczęściej w przeświadczeniu, że racja leży po jego stronie. Z tym nastawieniem przychodzi na sesje mediacyjną, mając często oczekiwanie, że mediator podzieli jego stanowisko i wpłynie na drugą stronę, by zgodziła się na zmiany, bądź konkretne propozycje.
Tymczasem bezstronny z założenia mediator nie wspiera ani osób ani rozwiązań. Nawet zupełnie nieracjonalne z jego punktu widzenia porozumienie zaakceptowane przez obie strony jest lepsze, niż nakłonienie jednej ze stron by zgodziła się wbrew swoim głębokim odczuciom na coś, co mediatorowi wydaje się najodpowiedniejsze.
Dla trwałości porozumienia korzystniejsze jest dogłębne zrozumienie potrzeb i preferencji każdego z zainteresowanych i pomoc w poszukiwaniu rozwiązań akceptowanych przez wszystkich.

Dlatego też mediator zanim dojdzie do spotkania stara się uzyskać potwierdzenie także od drugiej strony, że ona także zgadza się na mediacje. Jeśli jedna ze stron czuje się zmuszona, zaszantarzowana, najprawdopodobniej sesja mediacyjna nie doprowadzi do wartościowych ustaleń, nie mówiąc już nawet o trwałym porozumieniu.

BATNA to angielski skrót oznaczający najlepszy sposób postępowania, który zabezpiecza interesy strony negocjującej bez porozumienia z drugą stroną.
Oznacza to, że przystępując do mediacji nie możemy liczyć na to, że mediator zapewni nam najlepsze z możliwych porozumienie. Sami musimy wiedzieć co chcemy osiągnąć i przede wszystkim co zrobimy, jeśli nie dojdzie do porozumienia. Wiedza taka powoduje, że dysponujemy pewną siłą w negocjacjach i nie musimy się zgadzać na propozycje, które w naszym rozumieniu dają nam mniej, niż nasza BATNA.
Dlaczego świadomość własnej BATNA jest tak ważna?

Świadomość własnych możliwości i oczekiwań daje szansę na trwałe porozumienie. Gdy jej nie mamy, zgadzamy się na rozwiązanie w poczuciu, że nic więcej nie możemy zrobić. Często po przemyśleniach dochodzimy jednak do wniosku, że są inne rozwiązania, korzystniejsze dla nas i zgodziliśmy się pochopnie. W tym momencie porozumienie załamuje się i rozmowy należałoby zaczynać od nowa. Niestety zazwyczaj w wtedy już na dogadanie się jest za późno.

Świadomość konsekwencji braku porozumienia i gotowość ich przyjęcia jest najskuteczniejszą bronią w negocjacjach.

Wiedza o własnej BATNA umożliwia zrozumienie tego, co może zrobić druga strona w przypadku braku porozumienia. Wiedza o tym co to dla nas znaczy jest nie do przecenienia podczas spotkań mediacyjnych.

Nie oczekujmy, że mediator “załatwi” nam najlepsze warunki. Wtedy wysiłek mediatora może pójść w stronę ułatwienia komunikacji, a nie tłumaczenia, że każda ze stron musi walczyć o swoje.
Jest to podstawowa rzecz, którą powinniśmy wiedzieć przed mediacjami.

Spotkanie z mediatorem jest w swej istocie zaangażowaniem obcej osoby do rodzinnego konfliktu i wymaga nie tylko przeznaczenia na nie czasu oraz pieniędzy. Przede wszystkim warto przygotować się do takich rozmów. Aby sprawnie się porozumieć musimy dokładnie wiedzieć czego chcemy i oczekujemy.

Musimy pamiętać, że mediator jest tylko opiekunem procesu komunikacji, ale nie wie co dla ciebie jest w tej sprawie najważniejsze. Dlatego każdy, kto staje jako strona do mediacji powinien wiedzieć czego chce bardziej, czego mniej a z czego może zrezygnować.

Dlaczego jest to tak ważne? Jeśli przystępujemy do mediacji z oczekiwaniem na propozycje z drugiej strony, może okazać się, że nie jesteśmy w stanie podjąć negocjacji bo gubimy się we własnych odczuciach. Negocjujący, który nie rozpoznał swoich priorytetów ma wrażenie, że z niczego nie może ustąpić, bo wtedy poniesie całkowitą klęskę.

Tymczasem dobrze jest zdać sobie sprawę z tego, że dobre porozumienie, to takie, gdzie w jakiś sposób ustąpiły obie strony. Tylko wtedy jest ono trwałe i stabilne.

Drobne kontrowersje pojawiające się później nie odnawiają całego konfliktu wraz z oskarżaniem i wypominaniem. Łatwiej są rozwiązywane jako oddzielne problemy, raczej natury technicznej, niż osobistej, emocjonalnej, czy światopoglądowej.

Efekt zagubienia i niemożności pójścia na ustępstwa może pojawić się także wtedy, gdy do jednej ze stron dociera nagle nieuchronność wydarzeń i w konsekwencji życiowe zmiany.

Wtedy zgoda na jakiekolwiek ustępstwo kojarzy się z poczuciem, że to właśnie zapoczątkuje lawinę zmian, na którą wewnętrznie nie ma przyzwolenia.

Wtedy być może warto poważnie zastanowić się nad przełożeniem dalszych mediacji na następny termin. Czasem do zrozumienia i zaakceptowania pewnych zdarzeń potrzeba trochę czasu.